Kompozycja obrazu fotograficznego

Pierwszym tutorialem lub poradą jaką się podzielę będzie technika kompozycji obrazu fotograficznego. Często jest pomijalnym aspektem zwłaszcza na początku przygody z fotografią.
Zapraszam zatem na lekturę:


Każda fotografia musi być efektem dokładnie przemyślanej koncepcji fotografa. Wszystkie detale zdjęcia i jego wizualizacja musi najpierw powstać w jego wyobraźni. Samo naciśnięcie spustu powinno być tylko dopełnieniem i formalnością. Niestety często dopiero po zrobieniu zdjęcia zastanawiamy się czemu zdjęcie nie wygląda tak jak chcieliśmy. Przy samej kompozycji musimy zwrócić uwagę na ilość elementów nie była zbyt duża ani zbyt mała. Jeśli jest ich zbyt mało oglądający może wypaczyć treść i przesłanie zdjęcia, a gdy jest natłok szczegółów to motyw główny staje się między nimi nie do zauważenia. Oczywiście można zrobić zdjęcie o nienagannej kompozycji, ale bez żadnych wartości artystycznych lub dokumentacyjnych. Dlatego każdy kto stoi od strony wziernika aparatu (czyli fotograf), musi wiedzieć jaki cel chce osiągnąć i co przedstawić, ewentualnie jakie przesłanie chce ukazać potencjalnemu widzowi. Dosyć często się zdarza że autor przypisuje widzowi swoje własne upodobania i widzenie świata. Odbiorca w tym momencie nie jest w stanie domyślić się intencji fotografa i jeżeli nie zrozumie zdjęcia w jego pierwszych sekundach oglądania, przejdzie do następnego nie zastanawiając się głębiej nad jego sensem. Stawianie sprawy, że zdjęcia muszą być ładne lekkie i przyjemne jest jednak wielkim uproszczeniem. Każdy fotograf nie może pozbawić się prawa do poszukiwania nowych dróg prezentacji swoich myśli. Elementem poszukiwań, dążenie do odmienności cechuje w głównej mierze fotografię twórczą. Odejście od zwykłej rejestracji rzeczywistości w stronę tworzenia wartości plastycznych jest niewątpliwie kuszącą perspektywą dla wielu fotoamatorów.
Fotografia jest sztuka figuratywną, czyli odzwierciedlającą wszystko w najprostszy sposób. W dobie komputerów bardzo często się zdarza, że fotografowie używają obróbkę cyfrową w celu uzyskania inności i odmienności. Niektórzy teoretycy i praktycy uważają, że nie ma szlachetniejszego fotograficznego środka wyrazu nad doskonale wykonaną czarno-białą fotografie. Fotografia jest tą dziedziną sztuki, która w sposób najściślejszy związana jest z przedmiotem i z tematem. Musi ona dawać obrazy konkretne, nawet w przypadkach, gdy autor stara się uciec od konkretu w abstrakcje. Abstrakcja nie jest i nie może być domeną fotografii.
Prawo analizy
Błona fotograficzna zarejestruje bezlitośnie wszystko to, co znajduje się przed obiektywem aparatu fotograficznego. Przykładem takiej sytuacji może być drzewo i jego zdjęcie. Piękne konary, cudowna zieleń i plastyka liści stanie się plątaniną chaotyczną gałęzi. Dlatego trzeba dokładnie przeanalizować zdjęcie przed naciśnięciem spustu. Nie można się skupić na głównym motywie nie zauważając szczegółów.
Kompozycja formalna
Obraz fotograficzny składający się nawet z jednego przedmiotu, składa się z całego szeregu elementów. Na przykład przedstawienie jednej osoby (portret), która składa się z wielu szczegółów anatomicznych, włosów, nosa, ust itp. Kompozycja formalna nie jest niczym innym jak powiązaniem wszystkich elementów obrazu w taki sposób, aby utworzyły jedną, zamkniętą i logiczną całość. Zajmuje się ona takim ułożeniem wszystkich elementów na powierzchni obrazu, aby fotografujący osiągnął zamierzony efekt w postaci odpowiedniego odbioru zdjęcia przez widza.
Podział pola obrazu
Pole obrazowe może być prostokątem o różnym stosunku boków lub kwadratem. Stosunek boków prostokąta jest obok wielkości, drugim elementem pola obrazu. Stosunki mogą być różne. Od 1:20 do 1:1. Już w starożytnej Grecji znano zasadę „złotego podziału”. Wyrażają ją następujące równanie: a/b=b/a+b

gdzie a+b to długość całego odcinka zaś a i b to długość poszczególnych odcinków (boków). Stosunek uwzględniający zasadę złotego podziału wynosi mniej więcej 1:1,6. Proporcje „złotego podziału” nie są przypadkowe, pojawiają się bardzo często w przyrodzie i geometrii. Często także jest stosowany „podział normalny” określony następującym równaniem: a/b=b/2a

gdzie „a” jest wymiarem krótszego odcinka. Stosunek wynikający z „działu normowanego” wynosi w przybliżeniu 1:1,41. „Dział normowany” ma tę właściwość, że jeżeli arkusz papieru o takim właśnie stosunku boków podzielimy na połowy przecinając go prostopadle do dłuższego boku, wówczas zachowany zostanie wg „działu normowanego” boków powstałych w ten sposób mniejszych prostokątów. Dzięki podziałowi pola obrazu na pola elementarne odnajdujemy na nim tak zwane „mocne punkty obrazu”. Naokoło tych właśnie punktów leżą pola o specjalnej właściwości. Właśnie w tych punktach lub ich bezpośredniej bliskości należy umieszczać elementy obrazu, aby na nie w pierwszej kolejności padał wzrok osoby oglądającej. Z reguły, zwłaszcza w obrazach kompozycyjnie zrównoważonych, od „punktów mocnych” widz rozpoczyna oglądanie zdjęcia. Komponując obraz fotograficzny z reguły nie wypełnia się wszystkich mocnych punktów. Unika się w ten sposób tzw. kompozycji centralnej układu bardzo rzadko stosowanego w fotografii artystycznej. Wprawdzie umieszczenie głównego elementu obrazu w centrum kadru nie budzi żadnych wątpliwości co do głównego tematu zdjęcia, to jednak kompozycja taka jest nudna i nie daje oczekiwanych efektów plastycznych.

Elementy obrazu

W każdym obrazie można wyróżnić cztery elementy kompozycyjne: linię, plamę, barwę oraz temat. W kompozycji wyróżniane są aż trzy rodzaje linii:

  • linia dzieląca dwie płaszczyzny
  • linia będąca wydłużoną, wąską płaszczyzną
  • linia wyobrażona, łącząca poszczególne elementy obrazu

Przypadek linii dzielącej dwie płaszczyzny jest bardzo prosty, jest ona granicą pomiędzy przedmiotem, a tłem pomiędzy dwoma płaszczyznami przedmiotów-plamami. Jako linie traktowane są również przedmioty. Na przykład słup telegraficzny, kij czy linia kolejowa. Oczywiście wówczas nie da się w sposób jednoznaczny określić różnicy pomiędzy linią utworzoną przez wąską płaszczyznę a plamą. Linie tego rodzaju nadają obrazowi fotograficznemu charakterystyczny wyraz. Obrazy skomponowane głównie w oparciu o linie w postaci długich, wąskich płaszczyzn nazywane są „arabeskami”. Spotkać się można czasami z pojęciem „kompozycji liniowych”. Stosuje się je zwykle w odniesieniu do obrazów skomponowanych głównie z układów płaszczyzn wydłużonych.

 
Zasadniczym elementem plastycznej kompozycji obrazu jest jednak nie linia a plama. Może nią być powierzchnia lub płaszczyzna. Przedmioty odwzorowane na płaszczyźnie zdjęcia tworzą większe, mniejsze, jaśniejsze, ciemniejsze i w końcu różnobarwne plamy. Pamiętać należy o tym że na całej powierzchni zdjęcia nie ma ani jednego takiego miejsca, w którym nie byłoby plam. Komponując obraz trzeba na nie wszystkie zwrócić uwagę, zarówno na te, które wchodzą w skład tematu podstawowego zdjęcia, jak i na te, które tworzą tło.
Zasada stałych stosunków
Przykładem są tory kolejowe niknące w perspektywie. Odległość pomiędzy podkładami taka sama w płaszczyźnie poziomej, widziana przez nas maleje wraz ze wzrostem odległości. To pozorne zmniejszanie się odległości pomiędzy podkładami kolejowymi zachowuje zasadę stałych stosunków. To znaczy, że pierwszy odstęp tak się ma do drugiego jak drugi do pierwszego itd. Zasada stałych stosunków rządzi nie tylko perspektywą. Pojawia się również w przyrodzie. Na przykład odstępy pomiędzy następującymi po sobie liśćmi pędu fasoli. Proporcje te zachowują także zasadę złotego podziału, ponieważ odległości pomiędzy liśćmi mają się jak 1 do 1,6.
Kompozycja skośna
Nazywana jest także kompozycją po przekątnej jest najłatwiejszym układem budowy obrazu i prawdopodobnie z tego powodu nader często używany. Kompozycja skośna godna jest dla polecenia szczególnie początkującym fotografom ze względu na jej łatwość, a przede wszystkim jako alternatywa dla kompozycji symetrycznej czy centralnej. W uproszczeniu polega ona na rozmieszczeniu głównych elementów obrazu na jednej z dwóch przekątnych pola obrazowego. Są trzy podstawowe przyczyny, dla których stosowana jest skośna kompozycja obrazu. Pierwsza z nich wynika z podziału pola obrazu. Jak już wspomniałem w polu obrazowym znajdują się tak zwane mocne punkty obrazu. W nich umieszcza się właśnie najważniejsze elementy, na które w pierwszej kolejności, zdaniem autora fotografii, powinien zwrócić uwagę widz. Drugą przyczyna stosowania takiej kompozycji jest jej ekonomiczność. Łatwo zauważyć, że przekątna jest najdłuższą prostą, jaką można narysować na prostokątnym czy kwadratowym polu. W standardowych formatach jest ona o 20 – 40 procent dłuższa od najdłuższego boku zdjęcia. Zatem obraz przedmiotu skomponowanego skośnie będzie odpowiednio duży, większy od skomponowanego równolegle do któregokolwiek boku pola.
Trzecią a zarazem najważniejszą przyczyną stosowania kompozycji skośnej jest naturalna dynamika takiego układu. Wszystkie formy poziome i pionowe są statyczne. Natomiast linie skośne, w odczuciu widza, sprawiają wrażenie, jak gdyby wymagały ruchu dla zachowania równowagi. Dosyć łatwo sobie wyobrazić kilka przykładów takiego ruchu np.: strugi deszczu padające pionowo nasuwają skojarzenie bezruchu powietrza, te same strugi deszczu układające się skośnie powodują u tego samego odbiorcy wrażenie wiejącego w czasie deszczu wiatru.
Punkty węzłowe
Jak już było powiedziane, na płaszczyźnie obrazu znajdują się punkty zwane „mocnymi”. Umieszczenie w nich jakiegoś elementu spowoduje zwrócenie na niego uwagi widza. Punktem przyciągającym wzrok, chociaż z innego niż punkty mocne powodu, jest również środek obrazu. Punkty te zwane są dysponowanymi. Oprócz punktów mocnych środka obrazu istnieją jeszcze inne punkty dysponowane. Najczęściej stosowanym jest tzw. punkt węzłowy. Może on być rozmieszczany dowolnie na całej płaszczyźnie obrazu. Punkty węzłowe powstają w tych miejscach obrazu, w których zbiegają się linie będące elementami lub krawędziami obrazu. Punkt węzłowy znajduje się również na przedłużeniu linii zbieżnych wówczas, gdy zbiegają się one poza obrazem. Przykładem mogą być linie kolein, rowów, drzew zbiegające się do jednego punktu – punktu węzłowego. W ślad za zbiegającymi się liniami, właśnie do tego punktu podąża wzrok oglądającego obraz widza. Liczba punktów węzłowych na powierzchni obrazu praktycznie nie jest niczym ograniczona. Ale trzeba mieć świadomość, że im większa ich ilość, tym trudniej jest fotografowi (i w konsekwencji widzowi) związać je kompozycyjnie w jedną całość. Obraz może być również świadomie skomponowany z bardzo dużej ilości punktów węzłowych. Wówczas wzrok widza przechodzi po nich kolejno.
Zasada kierunku
Żaden widz oglądający jakikolwiek obraz nie jest w stanie ogarnąć go jednym spojrzeniem. Wzrok przesuwa się po powierzchni obrazu analizując jego poszczególne partie. Zasada kolejności, zwana również zasadą kierunku, jest jedną z najważniejszych podstaw kompozycji formalnej. Widz po przyjrzeniu się tematowi głównemu zaczyna zwracać wzrok ku pozostałym motywom stanowiącym uzupełnienie tematu głównego. Kolejność oglądania tych elementów nie powinna być przypadkowa. Wzrok porusza się po pewnej linii, której kształt w dużej części zależny jest od autora zdjęcia.